Người có công lao lớn, có lẽ là lớn nhất, trong việc khôi phục nước Đại Việt mạnh mẽ, khí thế, với lời tuyên tráng lệ tỏ cùng trời đất… Ai cũng biết cả, Cụ Nguyễn Trãi.
Cụ làm được tất cả, cứu được đất nước, nhưng không cứu được chính mình.
Bởi vì con rắn nó cắn cái đuôi.
Khi con người còn phải xử nhau trực tiếp, đó là cái án của thất bại tiềm năng.
Vua chúa xưa cũng biết cái lẽ đó lắm, nên cũng phải bịa ra “cái thứ ba”, cái không phải tôi, không phải anh, là cái trên anh và tôi. Tiếc thay nó lại chính là cái bản ngã của kẻ mạnh được trá hình, được gọi khác đi bằng “mệnh trời”, “số mệnh”, “thân phận”… tóm lại là cái thứ ba thần linh dung túng kẻ mạnh, thông thường thì là nhà vua. Lúc nhà vua mà suy thì chạy không kịp, kẻ mạnh trong triều phi ngựa đuổi theo tóm lại, đặt lên ngai, bảo gì phải nghe đấy, mà được ba hôm có khi vu cho tội, rồi chém đầu như không.
Thương thay Nguyễn Trãi, một trong những vị khai quốc công thần chính yếu của triều hậu Lê, đã quyết lui về ở ẩn, mà rồi cả nhà già trẻ ba họ còn bị đem chém. Cái oan này là bản án mãi mãi cho chế độ chuyên chế phong kiến thần quyền Á Đông.
Sự minh oan của Lê Thánh Tông cho Nguyễn Trãi là một cử chỉ tốt đẹp, nhưng không có ý nghĩa gì về triết học, vì nó không cung cấp một giải pháp nào cho các tình trạng tương tự trong tương lai.
Rộng hơn, bao nhiêu cuộc cách mạng nông dân đầy khí thế cũng lại quay về chốn cũ. Bởi tuy họ tạo được cơ hôi cho tự do, nhưng không hiểu rằng thế là chưa hề đủ. Đó mới chỉ là tự do để cho con rắn nó lại cắn đuôi mình.
Có một giải pháp.
Khi con người còn phải xử nhau trực tiếp, đó là cái án của thất bại tiềm năng.
Phải có “cái thứ ba”, cái không phải tôi, không phải anh, là cái trên anh và tôi.
Nhưng nó phải không là cái bản ngã của kẻ mạnh được trá hình, được gọi bằng “mệnh trời”, “số mệnh”, “thân phận”… tóm lại là cái thứ ba thần linh dung túng kẻ mạnh, thông thường thì là nhà vua.
Nó là nền tư pháp độc lập, bằng không sự tiến triển suông về văn bản pháp lý không mang lại được một ý nghĩa thực sự nào cả.
Khi con người đủ ý thức và tiến hóa về năng lực tổ chức và tự tổ chức, con người sẽ biết xây dựng cái nền tư pháp ấy.
Phải bắt đầu bằng bản thân, rồi trong gia đình, bạn bè, doanh nghiệp.
Phải bắt đầu bằng những cái cực kì đơn giản. Với ma chay cưới xin chẳng hạn. Rồi biết nói “không” và biết tôn trọng người nói “không”.
Phải ra khỏi cái dùng dằng theo đòi và thói khiếp sợ tục phong của người xứ Đông, “không đi thì chợ không đông”.
Sự “thông minh” mà không chứa sự xác quyết bên trong, đấy cũng chỉ là sự học đòi vô ích mà thôi.
