RSS Feed

Category Archives: Lề thói

Được khen quá trời

Trong những lời bình, Cụ Hinh thấy có những lời khen mình quá trời, những lời khen rất mỹ miều, chỉ tội chúng hơi lạc đề.

Định cứ OK cho thỏa chí mình, nhưng hoá ra chúng thuộc chủng loại “spam”, tiếc quá.

Nghĩ bụng, thế mà vẫn có những nơi người ta say mê những lời khen tụng dạng “spam”. Mình có nên học theo họ không nhỉ?

Chuyện “thày”, hay “thầy”?

HOÀNG Hồng-Minh

Ngày hôm nay xu hướng phổ biến sách báo viết “thầy”,  hơn là “thày”.

Trong tiếng Việt, “thầy” và “thày” đều được sử dụng, tùy theo vùng miền, theo thời gian.

Với tôi, tiếng Việt phía bắc trước nay sử dụng chữ “thày” phổ cập, từ rất lâu đời.

Ca dao.

“Không thày, đố mày làm nên.” Chữ « thày » ở đây vần với chữ « mày ».

Chữ “mày” cũng vậy, phổ cập phía bắc từ cổ xưa. Phía miền trung và nam, gọi “mầy”, và cũng gọi « thầy ».

Ca dao.

“Học thày, không tày học bạn”. Chữ « thày » ở đây vần với chữ « tày ».

Chữ “tày” cũng vậy, phổ cập phía bắc từ cổ xưa. Phía miền trung và nam, gọi “tầy”.

Chữ “tày” nghĩa là “bằng với”. Nói « tội tày trời”, nghĩa là tội lớn như trời. Không thấy người Việt nói « tài tày trời », « công tày trời », « đức tày trời »… Nghĩa là bảng chân lý văn hóa cho chê, ghét tha hồ, bằng cả trời, cho bõ lòng căm tức, nhưng khen bằng trời thì không được, phạm húy trời. Chê ghét được cổ súy hơn khen mến.

Tôi xưa nay vẫn dùng chữ “thày”, “mày”, “tày” của phía bắc. Rất tiếc là nhiều tờ báo cứ thấy chữ « thày » tôi dùng thì đương nhiên xóa đi, thay nó bằng chữ « thầy ».

Về lịch sử, tiếng Việt vốn lớn lên (cả) từ vùng đồng bằng sông Hồng.

Tôi nghĩ nên sử dụng cả hai cách phát âm, cả “thày”, “mày”, “tày” và cả “thầy”, “mầy”, “tầy”. Quan trọng hơn hết, là không độc đoán xóa đi chữ “thày” của cả ngàn năm.

Tại sao vậy ? Vấn đề không đơn thuần là « thói quen », hay là « gu » trong trường hợp này : bởi lẽ ngôn ngữ là kí ức của một cộng đồng, kí ức đó không chỉ đơn giản là « kỉ niệm », nó còn là chìa khóa để giúp con người lần lại các kí ức khác, giúp giải mã các kí ức khác./.

Tia Sáng

Kê lại cái sập

Mấy người bạn nhiều chữ hứng lên muốn rủ nhau biên dịch sách Tàu xưa đang quá sẵn trên mạng. Tốt rồi. Biên dịch lịch sử, sách vở, hiển nhiên là điều hay. Dè chừng truyền thống sách rổm xứ Đông nha.

Nhắn rằng, “làm gì đây”, “sống với nhau bây giờ như thế nào”, rốt cục vẫn là điều quan trọng hơn hết.

Người Tàu, người Việt từ hàng mấy ngàn năm, nhỡ mở miệng ra là chuyện Tam Hoàng Ngũ Đế, hết cả mấy bình rượu trong nhà mà chuyện vẫn chưa xong. Nhưng hễ phải động đến chuyện kê lại cái sập trong nhà ra chỗ khác, là chắc chắn tắc tịt.

Kê lại cái sập, mãi mãi là công việc của thế hệ con cháu của các vị, các vị hàng con cháu tôi nghe rõ chưa?

Lịch chuyện

Mỵ Châu hỏi.

-“Đã thế kỉ thứ hai mươi mốt, mà xứ Hoa vẫn mê mẩn với mở mang chinh phạt bờ cõi, là lẽ làm sao ạ?”

Cụ Hinh bảo.

-“Triều Hoa sống với lịch Hoa, giản hơn nhiều.”

-“Lịch Hoa, sao lại giản hơn ạ?”

-“Lịch ấy, trong cội rễ vô thức vô ngôn, chỉ biết năm này là năm thứ mấy của đời vua này, vậy thôi.

Và mỗi đời vua, thì lại bắt đầu lại từ đầu.

Lịch ấy, lịch bất sử.”

Thư gửi nàng Embe

HOÀNG Hồng-Minh

Cô bạn My của tôi rất đẹp, rất duyên dáng. Bọn thanh niên chê cô « già rồi ». Với tôi, cô còn trẻ chán, chưa đến tứ tuần. Bọn thanh niên á, kệ chúng, chúng đi làm bạc mặt vài năm nữa, chúng lại khắc thay đổi quan điểm mà thôi. Chúng cứ tưởng đời thanh niên dài mà lắm. Không ạ, đời không thanh niên mới là dài.

Hôm vừa rồi My viết cho tôi mẩu thư thế này.

« Anh mến yêu của bọn em.

Cái Embe nhà em, anh nhớ chứ, tuần sau cưới chồng rồi, nhanh thế đấy ạ. Em mời anh đến dự đám cưới của chúng nó ạ.

Nhưng em cũng biết tỏng là anh không muốn đến dự đám đại lễ đông đúc-ồn ào-chớp nhoáng-cho xong này đâu, vì anh đang tự mơ ra rằng mình đang dựng một đời sống mới, một đời sống gọn nhẹ, tự do, vui vẻ, không bị nghiện ngập trong lễ tục đâu đâu. Mấy ai hiểu anh bằng em !

Anh viết cho vợ chồng cái Embe nhà em cái thư chúc cưới nhé. Rồi lúc nào rảnh sau đám đại lễ này của chúng, anh sẽ đến chơi với gia đình em cùng gia đình chúng nó ở nhà em, chúng mình cùng bù khú đàn hát vui vẻ, một buổi « đám cưới bis ». 

Em My»

Cái Embe đã sắp cưới chồng ! Embe, « Em bé », cái tên mình mách cho vợ chồng My ngày nào…

—-

Đáng ra thì mình cũng có thể đến dự đám lễ này nhỉ… Mà thôi, sau đến nhà, vui hơn, thật, và dài rộng hơn. Đã định « đời sống mới », định xong lại không đủ can đảm để thực hiện nó, định ra nó mà làm gì. Vả lại, người ta đã hiểu cho mình hơn cả mình rồi còn gì… My có lý thật, cô ấy đi guốc cao gót trong bụng mình thon thót.

Tôi đi tìm trang giấy trắng.

« Embe thân mến,

Làm gì mà cưới chồng nhanh thế a ? Vừa ngày nào, cô bé ‘sì là rê’ nhỉ.

Nhưng mà cuộc sống là như thế, và thời gian là cái thứ phải được tôn trọng cần yếu nhất. Lúc nào, làm gì. Từ một con người, cho đến một đất nước, phải hiểu ra, vui đón, và trị liệu cho được điều đó.

Xin chúc mừng Embe và bạn trai!

Chúng ta sẽ làm một buổi vui riêng sau ‘đại lễ’ nhé, một buổi nho nhỏ, đầm ấm, vui vẻ ở nhà bố mẹ Embe.

Chúc hai bạn có một đời sống tình cảm giàu có, để tỏa hiện mênh mang những sắc màu lung linh của đời sống.

Chúc hai bạn có một đời sống tình dục sung mãn, cái làm cho sự gắn kết không còn chỉ là ‘ tưởng tượng chủ quan’ nữa.

Chúc hai bạn nấu ăn ngon, rửa bát sạch, rồi tiến đến ăn nên làm ra.

Chúc hai bạn sắp xếp việc nhà rõ ràng, đâu vào đó.

Chúc hai bạn tôn trọng riêng tư của nhau.

Chúc hai bạn thảo được với nhau một bản ‘Hiến pháp gia đình’ tường minh, điều thật sự là quan trọng. Không thể có tình yêu nào bền lâu được, nếu nó chỉ được dựng trên sự nhập nhèm chắp vá.

Chúc hai bạn rồi sẽ có hoàng tử, công chúa, những nhân vật của đời sống vui vẻ tiếp nối trong tương lai. »

Vănhóa Nghệ-an

Sự khốn cùng của khiêm tốn

HOÀNG Hồng-Minh

Thoạt nhìn, tôi thấy rất nhiều người Việt quanh mình, chắc chắn là có cả chính tôi nữa, rất hăng kiêu.

Hăng kiêu là sao? Là nhìn chuyện gì cũng thấy “hết sức quan trọng”, “cực kì căng thẳng”. Là thấy xung quanh đang “điên”. Là thấy mình hễ hé môi là phải thật lớn tiếng. Là thấy muốn bỏ bễ bằng hết mọi chuyện.

Rõ ràng là những người ấy và mình đã bị kích hoạt cực hăng. Tại sao như thế nhỉ?

Có lẽ cũng thật là đơn giản.

Đời sống cộng đồng, không biết tự bao giờ, đã chấp nhận hiển nhiên sự phi lý. Sự phi lý này được tóm tắt thành hai dạng thức. Tâm linh số má, và giải pháp cười trừ.

Khi người Việt quen giải thích gần như mọi chuyện bằng số má, nghĩa là sự phi lý đã ngự trị gần như hoàn toàn tinh thần, lấy sự không thể giải thích được làm minh triết. Chấp nhận sự phi lý trong hệ tiên đề của mình, tư duy không còn một sứ mệnh nào nữa. Gì cũng do số.

Đối mặt với thực tế hiện sinh ngổn ngang tính phi lý ấy, tinh thần chỉ còn biết giải tỏa mình bằng phép cười trừ. Cười trừ rốt cục là tâm linh tích cực khả dĩ còn lại cho trạng thái phi lý của tinh thần. Gì cũng cười trừ.

Sở hữu trong mình cả thiên tư số má, lẫn tâm linh cười trừ, mỗi người đều đã ngự ở trên đỉnh của tư duy và tâm linh, ngang bằng với mọi thần linh, và ở trên mọi thánh nhân.

Và khi ấy, khiêm tốn trở thành điều bất khả, dẫu lòng thành của ai vẫn khát mong có được nó./.

Tia Sáng

Thế nào là “bình thường” – II

Mỵ Châu nghe chuyện, bảo.

-“Em khó hiểu quá, Cụ Hinh à.

Thế rốt cục, cái ‘bình thường xứ Việt’ ấy, được kết lại thành cái gì ạ?”

-“Thành cái cày được đẽo tập thể xong, nằm quay cu lơ, ở giữa đường giữa chợ.”


Vănhóa Nghệ-an

Thế nào là “bình thường”

Nếu bạn đọc một bài viết ở xứ Việt, không có gì đảm bảo rằng bài đó là nguyên văn của tác giả.

“Bình thường”, thì chỉ bản thân tác giả của một bài viết mới có quyền biên tập lại bài của mình, do tự mình muốn, hoặc do được đề nghị, hay do được góp ý… Tác giả đó viết dở quá, hoặc viết hay quá, hoặc viết gì gì quá, lại là câu chuyện khác nữa.

Tinh thần làng xã xứ Việt đã quá quen với việc “không bình thường” này. Việc xảy ra ở giữa làng giữa chợ, ai chẳng có quyền tham gia đẽo cày?

Có như thế, mới là “bình thường” xứ Việt.

Thả hồn Ba Vì

Vùng Ba Vì gần ngay Hànội.

Mà xa xăm.

Người Mường nơi đây nhìn chung hiền thục, ít thấy bon chen.

Mấy gia đình cày cấy mảnh ruộng buổi chiều hôm. Mảnh nho nhỏ ở bên cạnh đó để bỏ không. “Đủ ăn, thôi chả cày cuốc thêm làm gì, Cụ Hinh ạ.” Khác thật là xa với những người đồng bằng đua tranh chỉ cách nơi đây mấy mươi cây số.

Người ta như vẫn đang hồn nhiên sống tiếp cái đà của một cái thời đã bị trôi qua.

Có mấy con thuyền kia lặn lội tít trong mù mây.

Rong thả hồn Ba Vì?

#Ảnh HHM

Chuyện Tết Tây Tết Ta, lịch Tây lịch Ta

HOÀNG Hồng-Minh

Mấy người bạn Việt ở Nhật bữa trước gọi điện thoại chuyện trò. Khi chia tay họ nhắn « có gì đợt nghỉ Tết này sẽ về chơi đấy nhé ». Đúng ngày Noel lại được điện nhắn SMS « tối mai bọn tớ xuống sân bay». Chợt nhớ ra, Tết người Nhật ngày nay là Tết Tây, hoàn toàn, mặc dù trong đời sống thì họ vẫn còn loay hoay vẩn vương chán với món « nam nữ thụ thụ bất thân » ! « Trao nhau, không được gần nhau » ở họ hôm nay dĩ nhiên cũng đã có phần đỡ khe khắt hơn ngày xưa nhiều. « Trao nhau, không được gần nhau » ngày xưa có nghĩa là nếu chàng muốn đưa cho nàng một con châu chấu, thì chàng phải đặt nó lên bàn, rồi lùi lại ra xa, nín thở… để rồi nàng mới tiến lại gần cái bàn đó, rồi bàn tay thon mịn của nàng mới yêu kiều vươn ra phía con châu chấu… khéo đã nhảy tách đi đằng nào.

Nếu câu chuyện đánh đố « trao nhau, không được gần nhau » đã được người Việt giải gần sạch sành sanh, làm hoa mắt người Nhật, thì câu chuyện « ngày Tết chính là Tết Tây » của người Nhật lại làm hoa mắt người Việt xứ ta.

—-

Riêng về môn dùng lịch, người Việt theo chủ nghĩa đa nguyên quyết liệt, từ thường dân cho chí quan trường nước nhà.

Lịch Tây, người Việt dùng nó quanh năm, nhưng nó là « Tây ». Lịch Tàu, người Việt dùng nó đôi khi, nhưng nó là « Ta ». Cái này, phải rất rõ ràng.

Nếu bạn muốn chúc mừng ngày sinh của ai đó, từ trẻ em cho tới các bậc quyền trọng, nhớ nhé, lịch Tây ạ! Không ai lại đi hát « Happy bithday to you », rồi quà cáp, với thổi nến, vào cái ngày sinh lịch Ta của họ cả. Báo chí cũng thế, nếu bạn muốn viết một bài kỉ niệm ngày sinh của các nhân vật quan trọng của thời nay, nhớ nhé, ngày sinh lịch Tây.

Nếu bạn muốn kỉ niệm ngày mất của ai, chỗ này, khác a, phải có triết học. Việc chết ở xứ Việt quan trọng hơn việc sống nhiều, rất nhiều, căn bản. Mình sống, thì làng nhàng thế thôi, mấy ai coi mình ra cái gì. Nhưng sau này, một khi mình đã được cúng giỗ ở trên bàn thờ, ai người ta cũng phải khiếp sợ khí thiêng của mình đấy nhé, một phép! Lúc ấy, thời của mình mới là thực sự là đã đến, dẫu có hơi muộn một tí.

Nếu kỉ niệm ngày mất của người nào trong gia đình ai đó, hãy hỏi họ trước, xem gia đình kỉ niệm người ấy theo lịch gì. Nói chung, kỉ niệm ngày mất theo lịch Ta thì bí hiểm hơn, phải quy đổi, phải bấm ngón tay, phải nhăn trán, không phải ai cũng tính ra ngay được ngày Ta đâu, nên linh thiêng hơn, đốt vàng đốt mã sẽ có nhí nhẽ hơn. Tôi có mấy anh bạn rất trẻ, nhưng đã rất nổi tiếng về các môn xem đất, cắt ngày, đặt tháng, tử vi, tướng học, số học, hậu tri, tiên tri, chỉ không sành lắm về môn hiện tri thôi. Mấy anh ấy lúc uống bia bao giờ cũng nhắn nhe tôi « anh mà trót viết gì về lịch Ta, lơ vơ thôi nhé, kẻo toi đường cơm áo của bọn em ! ». Các nhà quân sư hoạch định, các nhà đánh quả, và kể cả các tay trộm quả, bao giờ cũng phải có lịch Ta trong đầu : làm việc gì, gặp ai, xuất quân lúc nào, chân trái hay chân phải đưa ra trước, lòng lợn-tiết canh vịt-thịt chó lúc nào… nhất cử nhất động phải chiểu theo lịch Ta, quên nó, là y như rằng mất dép.

Nhưng không thể có quy tắc « một ăn một » ở đây đâu. Dễ thế, thì viết bài này làm gì.

Ngày mất của một nhà blogger hiện đại, phải lịch Tây nhé, lịch Ta thì còn quái gì tính hiện đại. Thế còn viết một bài báo để kỉ niệm ngày mất của các nhân vật quan trọng của thời nay, nhớ nhé, gọi điện hỏi ông chủ hay bà chủ của tòa báo trước, để họ còn kịp xin ý kiến lên trên nữa, xem rằng với nhân vật ấy, thì kỉ niệm ngày mất theo lịch gì. Tây ạ, hay Ta ạ, hay cả hai ạ?

Các ngày kỉ niệm các sự kiện lịch sử thì thế nào bây giờ? Lịch sử của chúng ta, về lịch học, tôi chia làm hai giai đoạn. Giai đoạn Âm Sử, theo lịch Ta, và giai đoạn Dương Sử, theo lịch Tây.

Ranh giới giữa hai giai đoạn này, thì phải biết áng chừng, thông minh là ở chỗ này. Chả có cách nào khác.

Ngày Quang Trung đại phá quân Thanh, ngày Âm. Ngày quân Pháp nổ súng vào thành Hànội, ngày ấy, vừa Âm, vừa Dương, tùy từng chi tiết bên phía Tây phía Ta. Ngày kí hiệp định Paris về Việtnam, ngày Dương. Ngày các cụ già Thanh Hóa dùng súng trường bắn rơi máy bay vào ban đêm, không viết ngày Âm đâu nhé.

Phức tạp đến như thế, nhưng có chí, thì nên, người Việt vận hành thành thạo cả hai cái lịch Tây Ta này, thành một cái lịch đa nguyên luận trôi chảy, chẳng thấy ai chết vì như thế cả.

Cứ bắt đầu từ mười lăm tháng Chạp lịch Ta trở đi (các bạn trẻ, kể cả tôi, rất hay nhầm tháng Chạp lịch Ta với tháng Mười-hai của lịch Tây đấy nhé), cả cái xã hội Việt bỗng quay ngoắt trở về sống với lịch của hàng trăm năm trước đó ! Mấy vị người Tây ở xứ Ta vào mấy ngày này bị mất toi phương hướng hoàn toàn, chuyện thường. Sau một hồi khó chịu, lại thấy cũng hay hay.

Các nhân viên của các công sở bắt đầu chơi trò đếm thuận, nhưng tính ngược, xem còn bao nhiêu ngày nữa thì là Tết ? Càng ở cơ quan to, công việc càng thoáng, đếm tính càng hăng. Thỉnh thoảng cũng nhầm với nhau, phút chốc thành tiểu hội nghị khoa học. Còn hơn là ngồi không.

Mà thế thật. Lòng người bỗng cứ thoáng dần, nhẹ dần. Rồi lâng lâng.

Mình chợt thoát ra khỏi được cái lịch làm ăn lam lũ quanh năm, cái lịch Tây khốn kiếp nó quản thúc đời mình. Mình được thả hồn với ngày tháng phiêu diêu từ ngàn xưa vọng về. Cái lịch Ta nay chỉ quản có lễ hội với Tết nhất, đáng yêu làm sao.

Ngoài hai mươi Tết trở đi, chôn quên hẳn đi cái lịch Tây man di trói buộc nọ. Hai mươi mấy Tết thì về quê nhỉ? Hai mươi mấy Tết thì lo xong nếp đỗ thịt củi ? Lá dong, cô bạn đáng yêu vẫn còn « nửa thụ thụ bất thân » đã nhất định « anh cứ buồn cười, để em lo !», vậy mà chưa thấy đâu… Chuyện nhỏ, phải khéo, lôi thôi, thành chuyện to bây giờ… Trước ba mươi mà gói xong bánh, thì đỡ cập rập bao nhiêu. Sắp ba mươi… tối về nhớ phải cài then chốt cửa cho kĩ à, mấy bác khách trộm là rất rành lịch Ta, rất thích dịp đêm ba mươi đấy. Ôi, giá mà được đốt bánh pháo đêm ba mươi này nhỉ ? Chỉ tại cái dân mình, nhẹ nghĩ, ưa nặng, hễ làm được gì, là lại tí toáy lạm dụng cho bằng chết thôi? Không vươn đến tự quản nổi, thì rồi khắc bị người ta quản cho, điên thế cơ chứ. « Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh », ngày xưa tuyệt thế… Bây giờ, thôi thì, « Cây nêu, lịch cũ, bánh chưng xanh » vậy.

Ngọn gió Giao thừa lặng lẽ ùa về trên đầu ngọn tre ngoài ngõ. Nhìn quanh, cái gì cũng cũ. Nhưng lòng mình chợt thoáng tươi mới lại, không nhiều, chút ít, vẫn có. Vẫn thế.

Sáng mồng Một, lặng lẽ, tinh tươm. Mùi rơm ẩm sương ở góc vườn quyện đọng hơn, thân thương hơn ngày thường. Như tờ giấy trắng được mở ra, chẳng nỡ viết điều gì phiền muội. Con gà trống khoác lác đã kịp gân cổ gáy, giành oai quyền báo Mặt Trời của năm Ta đã dậy. Siêu nước dưới nhà chợt cất tiếng reo, giục trà mau mau vào ấm.

Hượm cái đã nào…

« Con gà gáy báo Năm Ta,

Siêu nước dưới nhà giã giục trà Ta.

Bồi hồi bóc tờ lịch Ta,

Ngày nào Đất Nước đủ đà bay lên ? »

# Văn hóa Nghệ-an

Theo dõi

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 96 other followers