Chuyện cái-tôi-hỏi, cái-tôi-trả-lời
Kể từ khi chúng ta có ý thức, ý thức này rộng đến đâu, và sâu bao nhiêu, thì tùy người, tùy lúc, mỗi chúng ta luôn luôn bị chia làm hai cái-tôi, CTH “cái-tôi-hỏi“, và CTTL “cái-tôi-trả-lời“. Không cố hỏi mình là ai, không gắng tìm mình là ai, thì hết chuyện cái-tôi mất rồi.
Ở đây chỉ là câu chuyện vui vẻ giữa chúng ta thôi nhé, các nhà phân tâm học chuyên nghiệp mà họ nghe thấy, rồi nhảy vào cuộc chuyện này, thì họ sẽ chẻ hoe nó ra thành ra cả trăm khái niệm, siêu này tiềm nọ, trò chuyện cả tuần không hết.
CTH “cái-tôi-hỏi“, và CTTL “cái-tôi-trả-lời” vậy mà chưa chắc đã cứ phải luôn luôn đi với nhau, ăn nằm với nhau. Tại sao ? Loài người chúng ta vẫn như thế, chứ sao!
Nên nếu lấy cái mạng mỡ « CTH/ CTTL” này ra để mà làm chuẩn phân chia loại người, về toán học ta sẽ có tất nhiên hai mũ hai, tức là bốn khả năng chính : có người mạnh về CTH, có người mạnh về CTTL, có người mạnh cả về CTH lẫn CTTL, và tất nhiên có những người chả mạnh về CTH lẫn CTTL này. Giữa bốn khả năng chính này thì tha hồ có các trạng thái chuyển tiếp giữa chúng, nhưng mà thôi…
—-
Nghiên cứu thì phải có ứng dụng chứ ! Thời đại khoa học, công nghệ và thương mại mà.
Thì đây, ta thử phép ứng dụng, và các bạn sẽ cho ý kiến nhé.
Người mạnh về CTH, có lẽ nên làm nhà báo tự phóng sự. Chả bao giờ lo thiếu bài vở nữa.
Người mạnh về CTTL, có lẽ nên làm người tự phát ngôn, chuyên trả lời các nhà báo tự phóng sự. Tự trả lời ngay cả khi không ai kịp hỏi hay định hỏi. Media phải được mùa thường xuyên.
Người mạnh về cả CTH lẫn CTTL, có lẽ nên làm nhà tự tuyên truyền học. Như thế mình sẽ thành những núi Thái Sơn tinh thần.
Riêng với người chả mạnh cả về CTH lẫn CTTL, họ nên làm gì nhỉ…, chính bạn Cụ Hinh cũng đang bị kẹt ở trong số này. Đơn giản nhất thì có lẽ nên làm nhà tự đồng tình học. Hòa đến cùng, còn gì yên đẹp hơn./.
- HOÀNG Hồng-MinhCổ tích Trần Quốc Vượng
Trần Quốc Vượng thích được gọi là “anh“, cho nó trẻ một thể. Như thế cũng tiện hơn với các loại bạn bè mọi trang lứa, và khôn hơn khi anh giao lưu với các phụ nữ trẻ. Còn xưng, thì anh thích là “tớ“. Không nghi ngờ gì nữa, nền xưng hô ở xứ Việt phức tạp nhất thế giới, vượt xa cả xứ Trung Hoa, từ đồng nghĩa với “hết hiểu” trong nhiều ngôn ngữ!
Tôi mà được bầu làm nghị sĩ xứ Việt, tôi sẽ đề xuất một dự luật về xưng hô trong giao tiếp hành chính công cộng : xưng, phải là “tôi”; gọi, phải là “ông” hoặc “bà”. Trong mọi giao tiếp trong nước, trong mọi giao tiếp ngoài nước bất kể thể chế xã hội, không một ngoại lệ!
Còn lại khi gặp nhau riêng tư, kể ra nghe “tớ” thật êm ấm, chắc theo xếp hạng ngày xưa thì “tôi” còn trên “tớ” một bậc. Thật là khiêm nhường.
Anh Vượng nói năng với tempo rất từ tốn, giọng trung, nhưng sắc, đọng. Nếu chỉ đọc cái anh viết, mà không được nghe khẩu khí của anh, sự thiệt thòi ấy không thể bù đắp được.
Về tâm thế, giữa cung đình và dân gian, anh chọn hẳn dân gian.
Anh thích điền dã, vỉa hè, góc nhà bạn bè, và những người thất thế. “Tớ phù suy” là câu cửa miệng của anh.
Phía bên kia của anh, là “các bố ấy“.
Ở Hànội trước kia đi đâu thì đi, đến mùa rét về, lá bàng đỏ cạu, mọi người co nhau lại, tụ tập nhau. Thời ấy đâu đã có nhiều “dây nói”. Cả phía bắc số điện thoại chỉ có 4 chữ số ! “Không dây” như mobile thì đừng bàn, thế giới còn chưa có nhé. Cả mãi sau này, ai muốn gọi một cú điện thoại ra nước ngoài thì phải thư từ hẹn nhau từ trước đó cả tháng, rồi chuẩn bị cả một đống tiền, rồi ra bưu điện. Mất cả một buổi sáng, và mất đến bao nhiêu bữa ăn cho cả một gia đình, xót hết cả ruột!
Tóm lại thời ấy chỉ có nền í ới nhau trực tiếp. Cả nước là một nền tâm sự vụn, ai nói thế nhỉ? Thế mà gặp nhau rất nhiều, và ít lỡ hẹn, mới biết cái lối sống còn quan trọng hơn sự hỗ trợ của công nghệ.
Với dân « ngâm cứu », phổ biến là kiểu gặp nhau ở các quán trà, hoặc sang hơn và hiếm hơn, ở các quán càfê xung quanh các viện nghiên cứu vào ngày các viện này họp hành. Thế rồi không khí các câu chuyện ở đó thường nóng dần lên về cuối giờ, cuối cùng một “chiến sĩ” nào đó phải xung phong lần này rước cả đám về nhà mình. Mua chai rượu “quốc lủi” thút lá chuối khô, ít gói lạc rang, kẹo lạc, ít thuốc lá thuốc lào, thêm lạng trà ngon, thế là xong, mà cũng hết mấy phần của tháng lương. Giàu hơn nữa thì cũng có những buổi “đập phá“, nghĩa là ăn uống mặn, nhưng hiếm hơn.
Các quán quanh các công sở nghiên cứu thời đó tuy chưa bao giờ được ghi vào niên giám, nhưng đã nằm trong bản đồ của bạn bè. Nếu bạn định tìm một nhà nghiên cứu “dân gian” nào, cách tốt nhất là tìm họ ở các quán đó. Dù không bắt được ngay anh ta, thì chủ quán hoặc các “nghiên cứu quán” ở đó cũng chỉ ra cho bạn biết ngay là vị ấy đang làm gì, ở đâu, kể cả đang đi công tác xa nơi nào và bao giờ sẽ về! “Các nhà nghiên cứu cung đình” thì không bao giờ lai vãng những quán này, vừa tốn tiền, vừa không biết nói chuyện gì, mà lơ mơ là bị knocked-out liền! Chả dại.
Anh Vượng thích trà thích rượu thích bia, tửu lượng thường thường bậc trung.
Anh hay bảo “thế nào tớ cũng phải viết cuốn ‘người Việt xấu xí’, thừa hết tư liệu rồi.” Không biết cuối cùng anh có viết không.
Tôi đặc biệt khó chịu chữ “nam” bị người Trung Hoa lạm gọi các địa danh theo cách lấy họ làm trung tâm, gọi cho đến tít tận xứ “Nam Dương” bất chấp tên người ta là Indonesia. Tôi bảo anh việc họ gọi như thế là lối chủ quan của họ đã đành, nhưng người Việt không nên tự gọi thêm mình là “nam”. Anh Vượng thì bảo “cứ gọi thế, để mình đừng bao giờ quên phải xử lý cái ‘bắc’ ”.
Những buổi tụ tập về nhà, trời rét, cài kín cửa, khói thuốc lá thuốc lào đặc quạnh không gian! Nhưng niềm vui thì quả là ngây ngất, vô tận.
—-
Thời gian đâu có chịu dừng! Ngày cưới con gái anh cập bến… Anh làm một ngày riêng trước đó với mấy bạn bè phù suy.
Cả căn hộ của anh ở Kim Liên trở thành các góc phòng vẽ. Các họa sĩ có tiếng thời đó vẽ cô con gái rượu sắp cưới của anh để làm quà cho gia đình.
Rồi bữa tiệc trưa dân dã được bày ngay ở sàn nhà trải chiếu. Trên mặt chiếu lót một lô báo ngày, hồi ấy thì cũng chỉ có vài tờ báo ngày thôi.
Người anh cả hôm ấy là Bùi Xuân Phái. Sự ngưỡng mộ ông Phái thật là hồn nhiên, ngay ở trong giới họa sĩ, khi gặp nhau trực tiếp. Ông Phái cao ráo, trắng trẻo, thông thái, thanh thoát. Ông có vài cái bút dạ khác màu luôn luôn dắt ở túi áo ngực. Vừa ăn vừa uống, thỉnh thoảng ông lại lấy bút dạ ra, vẽ lên mấy góc báo, lề báo trống. Đám anh em trong mâm hô hào xí phần theo lượt, xé cắt ngay các mẩu báo đó cất vào túi, như một cuộc đào vàng thành công cho mình.
Ông Phái biết rất rõ giá trị của chính mình. Ông bảo “tranh là gặp gỡ. Tranh của tôi bây giờ rẻ như bèo, vài chục đô một chiếc. Sau này sẽ đắt như vàng, nhưng lúc đó tôi đã chết ngoẻo từ bao giờ mất rồi.”
Ông Phái ngắm mãi người của tôi, trẻ măng khi ấy. Rồi ông đòi giấy vẽ nghiêm chỉnh, vẽ hồi lâu bức «người của tôi ». Mọi người nín thở, dừng ăn uống theo dõi. Theo “luật của hội », do bức này được vẽ cẩn thận đàng hoàng, chứ không phải là « một mẩu vẽ thoáng vụt trên góc báo”, tôi không được quyền nhận nó, mà nó phải thuộc về chủ sự, nghĩa là anh Vượng. Anh Vượng cầm bức tranh ngắm nghía cùng các anh khác mãi không thôi, cuối cùng anh ân cần vị tha trao lại nó cho tôi! Tôi biết anh xót tiếc nó lắm, và tôi cũng thật chịu ơn cả tác giả lẫn chủ nhà.
—-
Thời gian, ôi thời gian. Những bạn bè vong niên ấy, vẫn như ngồi quanh mình hôm nao, cứ như những chiếc lá bàng chín đỏ dần khi mùa đông về, để rồi theo gió lạnh mà hun hút bay đi.
Ngày xưa anh Vượng thỉnh thoảng kể cho tôi nghe những câu chuyện cổ tích. Trong thế giới cổ tích của tôi từ khi nào đã có chính bản thân anh, Trần Quốc Vượng./.
Dụ dỗ mẹ mìn
Bạn Cụ Hinh hồi nhỏ khi ra chơi phố ai ai cũng dặn “cẩn thận, không khéo bị mẹ mìn dụ dỗ đi chơi, rồi bắt đi luôn đó nhé.”
-”Mẹ mìn trông như thế nào ạ?”
-”Trẻ trung, xinh đẹp, duyên dáng, ngọt ngào.”
Từ hồi đó, bạn Cụ Hinh rất hay thích ngắm những ai giống “mẹ mìn”.
—-
Sau này thì Cụ Hinh thấy cả nước người ta ai cũng cứ lo “coi chừng, lơ mơ lắm thì rồi bị mẹ mìn dụ dỗ bắt đi cho mà coi”.
—-
Nhưng rồi cuối cùng thì bản thân Cụ Hinh cũng chưa biết ai là mẹ mìn, chưa kịp thấy ai làm gì ai./.
Hai lần bất tử
Ông Tộ mới trúng vé số giải khuyến khích, bèn mời Cụ Hinh đi uống nước ăn mừng.
Tâm trạng lâng lâng trúng số, ông Tộ hỏi chuyện.
-”Cụ Hinh này, về khoa học, trong tương lai muốn bất tử, liệu có được không?”
-”À, được, cái đó thì dễ thôi ạ, ngay bây giờ.”
Mặt ông Tộ bừng sáng vui vẻ.
-”Hay quá nhỉ! Vậy làm thế nào ạ?”
-”Chỉ cần tin là mình bất tử. Có thế thôi.”
Thoáng có nét băn khoăn trên khuôn mặt đang vui vẻ của ông Tộ…
-”Thế ngộ nhỡ… rồi mình thấy ra được không phải là như thế… thì sao ạ?”
-”Khi mình lại còn thấy ra được không phải là như thế, thì mình lại còn bất tử đến lần thứ hai rồi ạ!”
Valentine nhà cụ Ty
Cụ Hinh qua thăm dùng trà với cụ Ty. Nhà cửa hôm nay trang nhã. Mãi Cụ Hinh mới hiểu ra rằng hai cụ Ty hôm nay kỉ niệm ngày yêu đương Valentine!
-”Ô các cụ yên ấm thế, dám hỏi bí quyết của các cụ thế nào ạ? Chẳng hạn bà nhà có hay nói chuyện với cụ ông không ạ?”
-”Cũng ít thôi” – cụ Ty gái bảo.
-”Ồ, sao vậy ạ?”
-”Bà nhà tôi bảo, chuyện lắm với tôi, tôi lại khôn lên, hóa ra thành khó sai hơn.”./.
Siêu vô cảm, siêu mẫn cảm
HOÀNG Hồng-Minh – Bản nguyên
Các sinh thể tiến hóa các bộ cảm ứng của mình để ghi nhận các xung động từ môi trường, “bên ngoài” hay “bên trong”, như các nguồn thông tin, từ đó chúng điều chỉnh hành vi của mình để bảo tồn và phát triển sự sống.
Các bộ cảm ứng này có những ưu thế và những hạn chế tự nhiên của mình.
Hơn thế nữa, chúng được hoặc bị thay đổi theo thang điểm đánh giá của chúng về môi sinh.
Như thế có câu chuyện môi sinh, mà cũng có câu chuyện thang điểm đánh giá.
—-
Con mèo ở vùng quê hẻo lánh sẽ bị kinh sợ khi lần đầu tiên nghe thấy chiếc xe máy nổ bình bịch trước nhà. Những âm thanh này quá ghê rợn đối với tâm hồn mẫn cảm của nó, theo hệ thang điểm của nó lúc đó.
Con mèo ở sân nhà ven tuyến đường chính vào thành phố hôm nay vẫn đủng đỉnh ngoáy mông đi tiếp, bất chấp mấy trăm xe pháo rúc còi điên loạn. Những âm thanh này quá tầm thường đối với tâm hồn đã bị vô cảm của nó, theo hệ thang điểm của nó lúc này.
Con chim ở vùng quê hẻo lánh vẫn mải mê hót vang tán tỉnh bạn đời ở ngay đầu ngõ, bất chấp bạn vừa đi ngang qua vừa huýt sáo. Những con người tử tế ở đây chưa làm nó phải bận tâm sắp xếp lại thang điểm về độ nguy hiểm của họ, để rồi nó phải lo mà trở nên siêu mẫn cảm.
Con chim ở thành phố lớn hôm nay, sáng sớm tinh mơ vừa thoáng thấy bóng người là đã phải lo rủ nhau di tản qua ngày. Có những con người bất chấp ở đây đã làm nó phải bận tâm sắp xếp lại thang điểm về độ nguy hiểm của họ, để rồi nó phải trở nên siêu mẫn cảm.
—-
Nếu hôm nay bạn thấy một cảnh sát viên đang nằm chới với trên nắp buồng máy của một xe taxi, và cái xe taxi này vẫn cứ điềm nhiên chạy phấp phới trên phố, và rồi những người quanh đó trên đường phố này vẫn mặt mũi thản nhiên siêu vô cảm, thì cái góc xã hội này đã bị trầm cảm rồi. Người ta đã cảm thấy ở đây « chắc là chuyện lặt vặt riêng gì đó giữa ông tài xế taxi và ông mặc quần áo cảnh sát », không liên quan trực tiếp gì đến họ. Người ta đã cảm thấy họ không thuộc về cái cỗ máy xã hội đang bị ngày càng bị rã rời ra trước mặt. Người ta đã cảm thấy sự bất lực hoàn toàn của khả năng tương tác của mình vào cỗ máy của đời sống xã hội, như con mèo nọ bất lực trước hệ thống còi xe điên loạn. Cỗ máy này cần được tháo dỡ ra, để khám nghiệm lại, và để được cải tiến.
Nếu hôm nay vẫn còn những ai đó không quan tâm gì tới bản thân những suy nghĩ tìm tòi các giải pháp để cải thiện đời sống của cộng đồng của bạn, nhưng họ lại phấp phỏng lo lắng dò soi từng chữ mà bạn đang dùng, để xem liệu có còn cái gì nữa ẩn nấp ở đằng sau những con chữ đó không, sự siêu mẫn cảm này đã tựa như tâm trạng của những chú chim chỉ dám ăn ngủ qua đêm ở những cây những vườn trong thành phố lớn hôm nay. Não trạng bất an này cần phải được tháo dỡ ra để khám nghiệm lại, và để được cải tiến cho khang an.
—-
Với những sinh thể khỏe mạnh bình thường, siêu vô cảm hay siêu mẫn cảm có thể là những trạng thái tinh thần hãn hữu trong một thời điểm của các sinh thể cần phải có trong những điều kiện khắc nghiệt phi bình thường của môi sinh. Người công binh gỡ mìn không thể vừa làm việc này vừa ngáp, và chuyên viên cứu nạn không thể rung cảm bần bật phát ngất đi khi tìm thấy nạn nhân trong cảnh tai nạn đau thương kinh hoàng. Nhưng bản thân những công binh và những chuyên viên cứu nạn chuyên nghiệp này cũng không thể sống 24/24 7/7 trong những điều kiện phi bình thường này.
Nếu tình trạng môi sinh phi bình thường kéo dài quá quá mức, các thể bệnh tinh thần sẽ chính là những cách để các sinh thể này tự vệ lấy mình, một cách tiêu cực, để kéo chậm tình trạng bị hủy hoại.
Một dạng thức nhẹ hơn của các bệnh tinh thần sẽ là sự phát triển các nhu cầu mê tín vô biên, để con người chấp nhận mọi sự vô lý có thể, để lý trí con người tự cùn mòn và tự hủy hoại đi.
Sự mê tín không đơn giản chỉ là tìm đến đền, đến miếu có tiếng là thiêng, để “hối lộ thần thánh” cho yên phận mình.
Sự mê tín ở nghĩa rộng hơn là một khi con người không còn tin gì nữa vào tính hợp lý, vào khả năng hiểu được sự việc, khả năng hành động, can thiệp vào các sự kiện theo hướng tích cực, khả năng điều chỉnh, khả năng thích ứng để tổ chức và cải thiện đời sống của mình.
Khi con người tin vào sự phi lý, sự hỗn loạn phải lên ngôi. Khi đó những gì hợp lý chỉ là những ngoại lệ ngẫu nhiên trong hệ thống.
Khôi phục niềm tin vào tính hợp lý là công việc đầu tiên để chữa chạy bộ máy vận hành xã hội siêu vô cảm – siêu mẫn cảm.
Công việc đầu tiên để chữa chạy khôi phục được tính hợp lý của tinh thần là chấm dứt các trò chơi ú tim.
Các luật lệ tại các sân chơi của đời sống xã hội, dù các luật lệ này lớn hay nhỏ, dù có đang còn lộn xộn, không đầy đủ, thiếu công bằng, nhiều thiên vị thành phần,v.v chúng phải được công khai hóa. Hãy đặt mọi thứ lên bàn. Một ví dụ « đơn giản » : một công việc được trả lương bởi quĩ công cộng (nhà nước) dù ở bất cứ đâu, lĩnh vực nào, thì công việc ấy bắt buộc phải được công khai đăng tải sớm trên công báo, để bất cứ công dân nào trong quốc gia cũng có quyền biết đến và tham gia dự cuộc tuyển chọn. Và ngược lại : các công dân phải có quyền chất vấn và biết rõ cặn kẽ lý lịch của các ứng cử viên cho các công việc công cộng được mời chào, công việc của một nhân viên nhà nước để làm việc gác cổng hay làm bộ trưởng thì cũng như nhau thôi, về phương diện này.
Như thế người công dân của một xã hội biết được rằng mình phải là ai, và có thể là ai, trong cái đời sống xã hội chung mà mình tham gia. Quyền của công dân khi đó được xác lập, chứ không phải được ban phát tùy theo thời lúc hay nơi chốn. Mà công dân là tất cả mọi người, bao gồm thường dân và quan chức các cấp.
Năng lượng tổ chức đời sống khi đó sẽ được đánh thức dậy trong xã hội, với hai dòng chảy chính.
Dòng thứ nhất, là làm sao để các luật định được phổ cập rõ ràng, minh bạch, được chấp hành khắp nơi, được tòa án các lĩnh vực, các cấp bảo hộ độc lập.
Dòng thứ hai, vì luật định đã được phổ cập rõ ràng, minh bạch, là làm sao để các luật định được tiếp tục thảo luận, được cải tiến, được tiến hóa, để đời sống cộng đồng trở nên ngày càng thuận tiện hơn, công bằng hơn, vui hạnh hơn. Con người phải biết được mình đang ở đâu, thì mới mong biết mình cần tiếp tục đi về đâu.
Tổ chức xã hội, cải cách xã hội không còn là những cuộc thay đổi ấu trĩ để nâng tầng nhóm này, hạ bệ tầng nhóm kia nữa, như trong những xã hội cũ xưa.
Tổ chức xã hội, cải cách xã hội hôm nay là công cuộc để tạo ra những mặt bằng mới sao cho lợi ích đến được công bằng và thuận tiện cho mỗi con người của toàn thể cộng đồng.
Để con người vượt qua được chứng siêu vô cảm, chứng siêu mẫn cảm, và ngày càng đạt tới hạnh phúc bình yên dung dị trong đời sống./.
./.
Nhận nhau, nuối tiếc
Bãi cỏ năm nào, —- Bãi cỏ năm này, —- Gửi đâu nuối tiếc… |- HOÀNG Hồng-Minh 1202 – |
Nhặt chiếc lá xinh,
Kẹp vào trang sách,
Cũng là nhận nhau.
Lật trang sách cũ,
Chiếc lá hôm nao,
Chợt gió cuốn đi.
Lá cũ nơi nào…
Vua sáng tôi hiền, được mùa bữa nay, nghĩ về những mùa tới
HOÀNG Hồng-Minh
Với sự dũng cảm và tận tụy, các “nhà báo tự do” đã dấn thân vào cuộc thực sự như những thám tử tư nhân, cả trên thực địa, giáp mặt với một trận đồ vừa không cân sức, vừa nguy hiểm, vừa bị bưng kịt và bóp méo thông tin qua vụ việc Đoàn Văn Vươn ở Tiên Lãng. Khó ai quên được nhà văn Nguyễn Quang Vinh. Đứng ngoài và ở xa, làm sao biết nổi cái gì thực sự xảy ra.
Với sự dũng cảm và tận tụy, bản thân những người dân ở Tiên Lãng đã tìm mọi cách đưa ra được sự thật cho các nguồn săn tin.
Blog Quechoa của nhà văn Nguyễn Quang Lập đã tự làm ngọn cờ đầu cho cuộc chiến khó khăn, mà lại rất phức tạp, để mong giành lại công lý cho Tiên Lãng.
Được tiếp sức kịp thời sau đó bởi các nhà báo và các tờ báo chuyên nghiệp chính thống.
Được phân tích sâu xa bởi các chuyên gia như Đặng Hùng Võ, Trần Đình Thu…
Được gây sức ép mạnh mẽ và dứt khoát bởi một số nhà lãnh đạo cao cấp lão thành, điển hình là nguyên chủ tịch nhà nước Lê Đức Anh, là tướng Nguyễn Quốc Thước.
Được thủ tướng chính phủ Nguyễn Tấn Dũng trực tiếp vào cuộc.
Được đa phần nhân dân mong chờ.
Và cuộc chiến giành công lý cho Tiên Lãng vừa xoay được thế cờ.
—-
Chiến thắng mới mẻ này là một sự kiện quan trọng của đời sống xã hội hôm nay. Tuy rằng còn bao nhiêu việc trước mặt phải tiếp tục.
Để kết tụ được tình thế « vua sáng tôi hiền » hôm nay, phải biết bao nhiêu sự gắng sức, và cả nhiều may mắn.
« Vua sáng tôi hiền » được mùa bữa nay.
—-
“Được mùa chớ phụ ngô khoai,
Đến khi thất bát, lấy ai bạn cùng?”
Chính bản thân cái kết quả tích cực này lại làm cho chúng ta thấy ra được vô cùng rõ ràng sự mỏng mảnh yếu kém của nền hạ tầng pháp quyền hiện trạng của đất nước.
“Vua sáng tôi hiền” được mùa bữa nay, tựa như một ngày thật đẹp trời trong năm. Điều này vừa quí, vừa hiếm.
Cả một công việc lớn lao dài lâu trải ra trước mặt chúng ta : làm sao để thiết kế và vận hành được một nền pháp quyền hoàn chỉnh.
Để rồi khi các vụ việc sai phạm pháp luật xảy ra, thì từ người dân thường cho đến các tổ chức xã hội chỉ cần ấn nút “báo động”, và bộ máy pháp quyền sẽ vận hành theo cái cách cần phải có, để giải quyết được câu chuyện công lý.
Để không phải cứ mỗi khi có một vụ việc quan trọng, thì lại phải bắt đầu lại từ đầu một cuộc vận động thật vĩ đại, trong hy vọng mong manh lại huy động được tình thế “vua sáng tôi hiền” kết tụ.
./.
Trái Đất thuở xưa, Trái Đất sau này
Anh La mời trà Cụ Hinh.
-”Trái Đất này thuở xưa không có con người… Thì nó ra như thế nào nhỉ?”
Cụ Hinh ngắm Anh La, rồi ngắm tách trà.
-”Thì nó cũng gần giống như sau này, lúc con người thôi không ở được trên Trái Đất này nữa.”
-”Thế nếu được chúc cho lúc ấy, Cụ Hinh chúc gì?”
-”Thì ta cũng chỉ biết chúc cho Trái Đất ấy vui nhã mà thôi.”
./.
Khó là gì?
Buổi trưa Mỵ Châu dùng trà với bạn Cụ Hinh. Nắng hoe uể oải trên ngọn sấu trong vườn.
Bỗng Mỵ Châu bâng quơ hỏi.
-”Cụ Hinh à, khó là gì ạ?”
Cụ Hinh ngắm Mỵ Châu hồi lâu.
-” ‘Khó’, là thứ mà đem cộng với ‘muốn’, thì thành ‘dễ’.”
—-
Hôm sau Mỵ Châu gửi email cho Cụ Hinh.
-”Cụ Hinh ơi, hôm qua chúng mình nói chuyện gì ấy nhỉ? Lúc ấy cái nắng hoe buổi trưa làm em buồn ngủ quá, cứ lơ ma lơ mơ.
Em đang loay hoay lấy ‘dễ’ cộng với ‘lười’, mãi mà vẫn chưa biết là nó ra được cái gì. Chắc là ‘khó’.”
./.
Mười phân vẹn mười
HOÀNG Hồng-Minh – Bản đầy đủ
Giống như mọi người, tôi vẫn nhớ mãi cái thuở mình còn rất trẻ. Khác nào như buổi sớm mùa xuân cựa mình ở vùng trung du, sương móc giăng yên ả trên những ngọn cỏ, và hơi nồng của đất quyện vương với mùi khói rơm tỏa từ bếp lửa sớm của nhà nào trong xóm.
Và rồi tôi bắt đầu tham dự buổi hội thảo đầu tiên của giới học thuật ! Chao, mình người lớn rồi nha, bàn toàn những vấn đề cực to.
Buổi sáng khai mạc hôm ấy có ba chuyến tham luận dài như những đoàn tàu hỏa sang sảng trôi qua. Giờ giải lao đến, anh Ba, người đàn anh mới của tôi, mời tôi ra quán nước trà kẹo lạc bên kia đường để « tĩnh tâm ».
-« Sao, nhà học giả trẻ Cụ Hinh, bạn thấy các tham luận ra sao ? »
-« Dạ, khó nói quá ạ… Chặt chẽ, kín bưng, hùng dũng… »
-« Cậu được đấy, thật thà… Nhưng mà, dát.
Tôi thấy thế này : họ tham luận cốt để khoe mẽ dọa người là một, để siêu tự vệ không một kẽ hở là hai, để lĩnh nhuận bút là ba. Còn lại chả có cái nội dung gì.
Họ có một bài thôi, hát ở khắp nơi, rằng đâu có họp là ta cứ đi.
Các loại bài này, không thể bị phê phán ở đoạn này hay đoạn kia được. Đâu cũng rào then ‘như dưới đây sẽ nói’, ‘như trên kia đã nói’, ‘xem toàn tập trang…’, bày binh bố trận tinh xảo, không biết đâu mà lần, đã rơi vào trong là không có lối ra. Chỉ có một cách, là cho toàn bộ những bài vở chết tiệt này vào sọt rác. »
Ông chủ quán hiền hậu đơm thêm lượt trà mới cho hai anh em, cười giòn «cứ chuyện đi, lượt trà này tôi biếu nhuận khẩu, không tính tiền! ».
—-
Vừa vặn lúc ấy bác Hai bước vào oang oang « mấy ông này lại rình nói xấu tôi hả ? Lạ gì ! Cho tôi nước nhá, ông chủ kính mến của tôi!».
Bác Hai chính là người đọc tham luận sang sảng lúc vừa rồi trên hội trường !
Ghế đẩu được kê thêm vào. Thêm người, cái quán đầu xuân vênh cửa này cũng đỡ lạnh hơn.
-« Mời bác Hai ! Đúng thế đấy, đang nói xấu người vắng mặt, như xưa nay thôi! Giới thiệu với bác Hai, một học giả trẻ của tương lai, mới tinh, bạn Cụ Hinh. Có người mới, nên có dịp nói lại chuyện cũ. »
Bác Hai trịnh trọng là thế trên diễn đàn lúc nãy, mà giờ này thì đã lại rất tinh anh dân dã.
-« Tôi biết thừa các ông nói gì về bọn tôi rồi ! Biết cả là các ông đang nói về chính tương lai của các ông mà các ông không biết đó thôi. »
Có sếp lớn, anh Ba gọi thêm đĩa kẹo lạc.
Bác Hai bảo.
-« Hôm nay có bánh kẹo, trà lá trên sảnh bên hội trường, chắc các anh chị em chúng nó tiết kiệm tiền không ra quán à ? Lỗ ông chủ nhé ! Ít người, nói chuyện kiểu ít người, cũng hay. »
Anh Ba bảo.
-« Xưa bác Hai cũng múa gươm chịu chơi lắm, dạo này bác nói tôi buồn ngủ quá ! »
-« Thế này nhé – Bác Hai hắng giọng.
Bây giờ người ta đến hội thảo để làm gì ? Như cậu vẫn thích nói đấy thôi, để khoe mẽ dọa người là một, để siêu tự vệ không một kẽ hở là hai, để lĩnh nhuận bút là ba.
Nói hay đến giời, có ai nghe ai đâu. Xã hội cổ truyền thì là vua với dân, cùng một ít quan. Nay là xã hội không vua, với vô vàn lớp quan trên dưới lạm phát nhằng nhịt. Hoặc giả có ai nghe ai một chút, thì rồi cũng bỏ đấy thôi, làm được gì ?
Thế nhưng nếu cậu nói hở một câu, mà chưa cần hở thật đâu – chỉ cần ‘có vẻ hở thôi’, thì hôm sau là câu ấy lên đến tận bàn tiệc của cấp trên cùng ! Không phải người ta mách để mà làm quà các mâm trên cao đâu. Mà để có cái làm chứng, để rồi quay về xơi tái cậu.
Tại sao anh Ba nhà ta đây còn nói hăng ? Vì anh Ba nhà ta chưa đạt đủ cân lạng để đáng bị xơi tái, thế thôi. »
Bác Hai thấy bạn Cụ Hinh nghe chăm chú quá, quay sang vỗ vai vui vẻ.
-« Cậu còn trẻ chán, vui tươi đi, bao giờ bằng anh Ba kia, thì chuyện của tôi nó mới ngấp nghé tới cậu.
Nói thêm với các ông thế này.
Xứ mình có nền bắt bẻ, không có nền nghị luận.
Từ vua đến dân, ai nói gì thì cứ lo rào dậu kín bưng, chữ vàng chữ bạc cả đấy. Ông nào cũng là nhà đại kiểm duyệt cả.
Người hay người tốt thì vẫn có, nhưng nền nghị luận hay và tốt, thì còn lâu.
Người ta không chỉ giỏi cái nền bắt bẻ, mà còn có bầu trời suy diễn siêu việt thêm nữa. »
Anh Ba quay sang « bạn Cụ Hinh đã thấy chàng trai anh Hai ngày nào chưa? »
-« Vâng, thưa bác Hai với anh Ba, tôi trẻ người, nhưng thấy người ta khi đọc khi nghe thì không hề cố tìm cách hiểu cái dòng chảy suy nghĩ của tác giả, tìm cách lật đi lật lại các vỏ từ của tác giả dùng để xem chúng chứa những nội dung gì mới của riêng tác giả đó. Người ta có vẻ chỉ lăm le lên đạn sẵn, chực xem người kia nói chỗ nào có vẻ chệch mình, là nổ súng liền ạ. »
Bác Hai cười sảng chí.
-« Chà, tay chịu chơi này cũng đáng hứa hẹn a ! Để tôi nói tiếp.
Nghị luận đối với người xứ Đông là võ công, là khẩu chiến, nôm na là võ miệng. Võ công thì trước hết phải thủ thế an toàn, mười phân vẹn mười, cốt sao cho không ai làm gì được mình đã. Chiến đấu mà lại sẵn sàng để cho người ta thắng mình, đấy là chuyện gì chứ không phải là võ công. Hơn nữa thì rồi lừa miếng, rồi chớp thời cơ, rồi quật ngã đối thủ mà giành chiến thắng.
Các biện sĩ thời xưa bắt đầu cuộc luận tranh nào cũng phải kín đáo, gói ghém chuyện từ « Tam hoàng, ngũ đế » đã, rồi khéo bày ra cái lưới lý luận kín bưng bâng quơ, để cuối cùng bất ngờ « ụp một cái » chụp ngay được đối thủ tranh luận vào trong chiếc vó luận của mình và khua trống đem trình bà con.
Đỉnh cao của công nghệ này là cuộc khẩu chiến giữa Gia Cát Lượng với Vương Lãng, các ông nhớ chứ. Ông Vương Lãng trổ tài mắng Gia Cát Lượng, đã tưởng trên tuyệt vời, đã cất vó được đối thủ. Thế mà khi bị Gia Cát Lượng mắng lại, ông Vương Lãng phải tức hộc máu lăn đùng xuống ngựa mà chết tại chỗ trong cái vó luận của Gia Cát Lượng. Thực ra thì hai ông này luận biện giống hệt nhau, khác nhau chỉ về kín hở, cùn sắc tí tẹo mà thôi. Mà rồi tôi nghĩ cuốn Tam Quốc cũng bịa vụ này nốt, cốt để khoe cái người kể chuyện thành ra là người trên tài cả Gia Cát Lượng ! Tranh biện ở xứ Đông cốt sao sướng được miệng mình, tàn hại được đối thủ, ở tầm cao nhất có thể !
Tôi nói chung vậy thôi, chứ riêng tôi rất quí các bạn đấy nhé, anh Ba biết tôi lâu rồi. Các bạn tranh biện in ít thôi, đủ về phong trào, cũng có thêm nhuận bút mà sống. Còn lại anh em cố gắng lẳng lặng mà nghiên cứu tìm tòi, làm được cái gì dài hơi, đừng phí ngày phí tháng. Tôi từ ngày làm quản lý cũng linh tinh quá, rồi đến lúc nào cũng phải dứt ra thôi.
Thôi ta vào đi, muộn rồi. Ông chủ ghi sổ tôi đi, mấy chục năm ghi sổ nhau rồi còn gì. Hôm nay tôi chiêu đãi anh em một phần nhuận bút. Nhanh nhanh, còn phải kịp lĩnh tiền rồi đi ăn trưa nữa chứ ! »./.
Cùng một việc, hai kết quả
Anh La mời trà Cụ Hinh.
-”Hai người cùng làm chung nhau tận tình một việc, kết quả liệu có như nhau không?”
-”Còn phụ thuộc nhiều thứ.
Như năng lực đóng góp vào đó của mỗi người chẳng hạn.”
-”Ví như năng lực đóng góp vào đó tương đương nhau.”
-”Còn phụ thuộc nhiều thứ.
Như người tham gia là đàn ông, hay là phụ nữ chẳng hạn.”
-”Thế Cụ Hinh không chủ trương bình đẳng giới tính à?”
-”Còn phụ thuộc nhiều thứ.
Như là lĩnh vực làm chung nhau là lĩnh vực gì chẳng hạn.”
-”Cụ Hinh hôm nay lẫn rồi, chuyện chẳng đâu vào đâu…”
-”Ví như một nàng một chàng yêu nhau thắm thiết, với năng lực tương đương nhau.
Mà kết quả của cái công việc chung đó thì tất phải khác nhau rồi!”
./.
« Chủ nghĩa đanh đá »
Bạn Cụ Hinh từng được sống trong những làng Việt xưa.
Thời ấy người nổi tiếng nhất làng bao giờ cũng là người đàn bà chua ngoa đanh đá nhất. Từ các vị chức sắc trong làng, cho đến lũ trẻ con, ai có việc phải đi ngang qua nhà người đàn bà này đều bỗng nhiên ngoan ngoãn hẳn ra, bước đi khép nép, dẹp hẳn sang phía kia của đường làng. “Phía kia” cũng chỉ cách “phía này” được thêm mấy chục phân trên cái đường làng ngoằn ngoèo bé tí.
Đời sống nghèo khổ dốt nát, chỉ còn có cái đanh đá để mà tự vệ, để cho thiên hạ biết tay khi cần, và cả khi mình bỗng « điên lên »!
Sự đanh đá của những người đàn bà trong làng đều được xếp hạng cả, gặp nhau là biết trên hạng dưới hạng của nhau rồi, để mà lảng hay lấn, trừ một số người ngang cân lạng nhau thì cứ gườm căng chỉ chực nổ cuộc thi đấu. Trong làng tìm được người đàn bà hoàn toàn hiền thục, khó. Sống ở đời, tương đối thôi, kẻo rồi ở không.
Cái “được” ở sự đanh đá của người đàn bà trong làng xưa, là nhìn chung họ chân thật, họ bày sự chua ngoa đanh đá ra đấy. Không mấy người trong họ được đi học. Họ không có chữ.
Đàn ông xưa ở quê thường hiền hơn, nhưng cục, ít thể hiện ra hơn sự chua ngoa đanh đá. Cái chua ngoa đanh đá nay đã được nén lại vào trong, trở thành cái « cục ». Họ có cái « cục » để tự vệ rồi. Đừng tưởng cứ lấn họ được mãi.
Rắc rối nhất là số ít đàn ông được học ít chữ, vẽ được chữ vuông.
Nhiều vị trong số này mực thước ôn tồn, lo dạy học, lo bắt thuốc giúp người, để mà kiếm sống. Cái năng lượng vô tổ chức của « chua ngoa đanh đá » vốn có ở họ đã được cải hóa, thuần hóa, để thành công ra một năng lực mới.
Nhiều vị khác trong số này thì lý sự kinh thiên, động địa. Vừa khó hiểu, vừa loăng quăng. Lý luận ngút ngàn với nhau xem « trời có đầu không » chẳng hạn, dẫn cả « ngũ kinh » ra bày trận. Lời nói của họ phải được mài thật sắc, múa lên phải như gươm dao lướt dưới trăng, phải chém được đầu này, phải xé được trời kia… Hết mấy chén rượu và mấy đường thuốc lào, thì mình phải cưỡi được ngựa lên trời xanh, để lại đám thua cuộc hạ đẳng tội nghiệp ngơ ngác ở tít mãi dưới kia.
Sau này bạn Cụ Hinh hiểu ra, đó lại là cái cách để sự chua ngoa đanh đá giấu mặt ở bên trong đám đàn ông lý sự kinh thiên động địa đó có được cái cơ hội mà chui ra. Họ thực ra cũng vô tư thôi, đâu có để ý lẽ đó.
Trong muôn hình chuyển hóa và tiến hóa của cái năng lượng chua ngoa đanh đá ở trong ta, chỉ có cái vô tư cuối cùng này mới kết tinh lên được thứ tinh chất của chính nó. Gọi chữ cho oai hôm nay, đó là “chủ nghĩa đanh đá”.
./.
Phát triển, và thách thức tái cấu trúc hệ thống
Có một giai đoạn vì cố chạy theo các bạn trẻ, bạn Cụ Hinh mang đàn ra luyện ra trò. Tiến bộ không rõ ràng lắm về nhạc âm, nhưng rõ ràng là tay trái bấm phím chắc lên, bớt phải mắm môi mắm lợi.
Thế rồi cái tay trái bấm đàn cứ bị đau tê dần theo thời gian, lúc lên, lúc giảm, nhìn toàn cục là lên.
Đến một lúc, suốt dọc từ cổ tay lên đến bả vai cứ thế là tê dại cả đi, như bị kẹp cùm vậy, ngày qua tháng lại không thôi. Khó chịu suốt ban ngày là một chuyện, nhưng đêm đến thế là hết cả ngủ, nửa người tê táy như bị kiến bò lổm ngổm vậy.
Bạn Cụ Hinh bất dắc dĩ đành qua gặp ông Tơ, bác sĩ mình quen đi khám, một người rất đáng mến, nhưng rõ ràng là không nên phải đi gặp ông ấy thường xuyên! Ngồi chờ đến lượt khám, nghĩ vẩn vơ thấy nhiều người xứ Đông dịch sách viết báo cụm chữ tiếng Tây viết tắt « bác sĩ của mình » thành là “bác sĩ riêng của mình” mà ngộ nghĩnh. Có dịp đi qua đó mới té ra rằng thế là dịch theo kiểu bám chữ, nghe oai, còn cụm chữ tiếng Tây này chỉ là để gọi vị bác sĩ mình hay đến xin được thăm khám ! Gọi là « vị bác sĩ theo dõi mình » cũng được, và người dân nào cũng có « bác sĩ của mình ». Phải là nhà siêu triệu phú trở lên, hoặc nhà siêu quyền lực trở lên… thì may ra mới có « bác sĩ riêng » nhé…
Ông Tơ vồn vã chào hỏi như thường lệ, còn Cụ Hinh thì tê tay nên không được tươi lắm, cùng vào phòng khám. Sau khi khám nghiệm, chất vấn, suy tư, ông Tơ nhìn vào mắt Cụ Hinh, giọng ôn tồn.
-”Gay đấy, Cụ Hinh có muốn bỏ tập đàn không?”
-”Dạ, không…”
-”Trong thời gian qua, có một cái phát triển rất tốt ở Cụ Hinh.”
-”Hay quá bác Tơ, gì vậy ạ?”
-”Cơ tay của Cụ Hinh phát triển lên.”
-”Tôi tự hào nha, chắc mình trẻ ra!”
-”Nhưng Cụ Hinh chắc không phải là người tập đàn nỗ lực và đều đặn từ nhỏ.”
-”Dạ, đáng tiếc thế đấy ạ. Không thì chắc tôi đã suýt thành sao sáng rồi.”
-”Vâng… cho nên những cơ ở cổ tay này của Cụ Hinh phát triển nóng, đột phát, trên một cái nền tảng cổ tay không có được sự phát triển tương xứng.”
-”Chết…”
-”Điều đó dẫn đến là các cơ mới đột phát này bóp nghẹt đôi chút các mạch máu ở cổ tay. Và từ đó cả cánh tay bị tê dại đi.”
-”Trời đất… có cách gì không ạ, thưa bác Tơ?”
-”Bây giờ kiểu gì thì cũng phải giảm tập đàn tập địch đi. Rất may là Cụ Hinh đâu còn quá trẻ để mơ thành sao này sao nọ.”
-”Vâng…”
-”Sau đó, nếu may mắn thì cứ cà tang như thế, cơ thể Cụ Hinh dần sẽ quen được một phần, tuy tay vẵn hơi đau đấy, nhưng vẫn tập chơi được đàn chút đỉnh. Chút đỉnh thôi.”
-”Dạ… Nhưng thế thì làm sao mà đuổi theo được các bạn trẻ đây…”
-”Còn nếu không, chắc sẽ phải phẫu thuật, mổ cổ tay để nới chỗ cho các mạch máu… Nhưng kết quả thì không dám chắc. Cũng có trường hợp tốt lên, cũng có trường hợp không ăn thua gì, thậm chí…”
-”Bác Tơ ạ, đến nước tái cấu trúc hệ thống này thì, thôi, tôi xin rút lui, hoạt động nhẹ nhàng thôi, và nhường đường cho những ai thuộc thế hệ trẻ khỏe, lại có đào luyện sớm sủa và bài bản ạ. Cảm ơn bác sĩ Tơ, tôi về nhé!”
Đoạn Cụ Hinh vội vã đứng lên xếp ghế để ra về.
-”Ấy Cụ Hinh, chưa được, đừng hoảng hốt, tôi còn phải viết cho Cụ Hinh cái đơn thuốc giảm đau để đi mua thuốc đã!”
./.
Chạnh lòng
Qua thăm Tết nhà ông Tộ, trên ban thờ nhà này năm nay không thiếu thức gì, từ rượu khai vị, rồi các món cỗ cổ truyền, cho đến các loại chè và hoa quả tráng miệng.
Cụ Hinh cảm phục công sức của ông Tộ. Và trước hết là công lao của bà Tộ.
Nhưng cũng chạnh lòng vì cái nỗi lo đói lịch sử của xứ sở.
Phản hồi gần đây