HOÀNG Hồng-Minh

Bản đầy đủ.

 
#Tranh: Lê Thiết Cương

Thỉnh thoảng lại rộ lên những câu chuyện ta về ta tắm ao ta. Những câu chuyện chân tình, cảm động. « Người ta », đi xa, rõi về « ao ta ».  « Ao ta », mở lòng, nhủ gọi « người ta » xa vắng. Trong những lời « ao ta » nhủ mời, thỉnh thoảng cũng có cả những giận hờn trách móc. Trong những « người ta » chân tình cảm động, đôi khi cũng có cả những giấc mộng săn khoe. Tất cả những câu chuyện ấy, bình thường như chính cuộc đời, cần được nhìn nhận qua dung dịch khoan dung.

Khi nghe những chuyện này, tôi thích nghĩ đến một người đã từng thật là gắn bó với, và đã làm được những công việc tuyệt vời cho “ao ta”. Ông chỉ đạo viên trưởng của đội tuyển bóng đá xứ Việt vô địch Đông Nam Á ngày nào chưa xa. Ông này không phải là “người ta”, nhưng làm nên “ao ta”. Ông là người của xứ sở “Vinho do Porto”, rượu vang xứ Porto, xứ Bồ, xứ sở đã cho chúng ta chữ phụ âm “nh” trong chữ viết tiếng Việt hiện đại.

Chính đây mới là một câu chuyện lớn. Và hơn cả thế nhiều : một câu chuyện rất lớn.

Nó đặt cược lại toàn bộ nền suy tư đa cảm nhưng tủn bủn, đầy yêu thương nhưng quánh đục tù.

Trong cái biển cả mênh mông của yêu thương giận hờn, phải nhắm thấy cái đích căn bản để mà bơi đến. Cái đích căn bản nhất ấy không phải là chuyện mấy “người ta” ở gần ở xa như thế nào.

Cái đích căn bản nhất, lại chính là cái… “ao ta”.

—-

Một từ có lịch sử chưa lâu, nhưng hôm nay đã hết cả mode, vì nó đã bắt chúng ta phải nghe nó đến đau tai. Đau tai, nhưng không một ai, chính tôi cũng như vậy thôi, đã có thể thấm thấu nó được ngay. Đơn giản vì tất cả mới chỉ là bắt đầu. « Toàn cầu hóa ».

Thử nhìn lại vài câu chuyện nhỏ mà tôi đã được trải nghiệm ở cái ao nước Pháp. Nói chuyện đã trải nghiệm để tránh lối suy diễn vu vơ.

Nhiều năm chúng tôi đã may mắn có dịp cùng tham gia dàn dựng vài hoạt động âm nhạc nghệ thuật giản dị, được tổ chức và trợ giúp bởi các trường nhạc, các nhà văn hóa, các chính quyền ở vài thành phố nhỏ.

Một điều có thể rất kì lạ đối với đầu óc người Việt chúng ta, là chưa bao giờ ở các nơi đây người ta đưa ra một đòi hỏi về cái “bản sắc dân tộc Pháp” trong các hoạt động này! Ngược lại! Ai cũng đi tìm các nguồn cảm hứng trong các nền văn hóa trên thế giới. Tôi thỉnh thoảng được người ta hỏi liệu có thể đóng góp những nét nhạc Việt gì được không, kể cả giọng nói Việt, như một biểu cảm về âm thanh, một « nhạc cụ ». Để ví dụ, chúng tôi đã làm một đoạn nhạc nền có chất dân ca Việt hòa cùng với lời nói bằng tiếng Việt thật mơ hồ trong đó, để tạo cảm hứng như một tiếng gọi mời của một miền đất xa thẳm trong một vở spectacle nhạc. Các bài hát bằng các thứ tiếng khác nhau đều được hoan nghênh, trong đó kể cả các bài hát bằng… tiếng Pháp. Chỉ có cái thứ này là làm cho mọi người kinh hãi nhất, sự diễn trò dập khuôn ngông nghênh quẩn đục phi sáng tạo.

Tại các công sở ở nơi đây, công cộng hay tư nhân, các bạn dễ gặp đủ các loại người, với đủ các quốc tịch, với các giọng tiếng Pháp đủ các ngữ điệu của năm châu bốn biển. Thế mà mọi chuyện cứ trôi chảy, các ngày hội vẫn thiêng liêng, ấm tình người, mỗi năm một vẻ, đầy cảm hứng. Có năm người ta sáng tạo ra cả một “ngày picnic” giữa một chủ nhật mùa hè đẹp trời. Ngày ấy, vì không có sẵn hội loa phường như ở xứ ao ta, hội vài chiếc xe chạy rông dài nối nhau qua mấy phố gọi loa một vòng mời mọi người buổi trưa mang đồ ăn ra mấy công viên thành phố để… ăn vui chung! Ở các công viên này người ta đã trải sẵn các thảm đỏ chạy vòng khắp các bãi cỏ xanh đẹp ngút ngát, bạn tới, mở đồ ăn của bạn ra, bày tiếp vào những thảm đó, làm quen và ăn uống chuyện trò vui chung cùng những người đã, và rồi đang đến dần. Trước buổi này, tôi thực sự chưa bao giờ được thấy cái mâm cỗ dài cả hàng cây số tuyệt đẹp như thế, giản dị như thế, tự nhiên như thế, sáng tạo như thế!

Vậy nên, “ao ta” là một khái niệm.

“Ao ta” là một « kỉ vật-kỉ niệm » của đời sống xã hội, của quá khứ yêu thương. Cái này có vẻ hiển nhiên.

“Ao ta” là một lý tưởng, một năng lực tổ chức đời sống cộng đồng.

“Ao ta” là một khế ước, một hợp đồng xã hội.

Cuối cùng, nhưng thực ra là quan trọng nhất, “ao ta” là một dự phóng, một dự án đời sống. Chỉ một khi “ao ta” thể hiện rõ được lòng khát khao cởi mở để tổ chức cho được một đời sống tốt đẹp, nhân hậu, tự do cho mỗi con người của cộng đồng, nó sẽ bắt đầu được một cuộc tiến hóa tự thân. Bằng không mọi sự sẽ rã rời dần, bất chấp mọi thương nhớ ngàn năm.

Khi cuộc toàn cầu hóa thế giới mở ra, mỗi người rồi sẽ nhận ra phía trước mình không chỉ là một “ao ta” nữa, mà là một hệ thống các ao hồ lưu thông. Sự lưu chuyển giữa các ao hồ trở nên không chỉ là có thể, mà ngày càng tăng cường. Bạn vào làm việc ở một công sở đa quốc gia, có thể rồi bạn sẽ phải chạy quanh các ao ta, ao ngoài suốt cả tuần, cả tháng.

Đời sống đã làm cho những triết lý bọc thép đanh chắc nhất về đời sống, từng được rèn kết qua hàng ngàn năm, phải bị đổi thay. Từ “an cư lạc nghiệp”, con người đang chuyển dần sang “lạc nghiệp an cư”. Cô vợ xinh đẹp của anh bạn tôi lấy máy bay làm nhà, cô ấy lạc nghiệp máy bay, an cư nốt cả với máy bay (cùng khách sạn), để rồi chỉ thỉnh thoảng xuống đất tha thẩn về nhà cho anh bạn tôi được tranh thủ thỏa tình.

Gọi « ao ta » chung cho cộng đồng rộng lớn, gọi “ao nhà” cho mỗi ai chốn gần gụi, riêng tư, thiêng liêng. Hãy ngắm dòng đông đảo bà con chúng ta vất vả bon chen ngày Tết từ các thành phố đổ về các miền quê hôm nay. Ao nhà thân thương đến là thế, mà cuối cùng thì thời gian vật chất về với ao nhà cũng chỉ chiếm được đổ đồng khoảng mười ngày cho đến hai mươi ngày trên ba trăm sáu mươi lăm ngày trong một năm, nghĩa là từ 2,7% đến 5,4% tổng số thời gian trong năm của những người miền quê đã phải ra thành phố dựng đời. Và những ai ở thành phố càng lâu, tỉ trọng thời gian để về với ao nhà xưa của họ rồi sẽ càng ngày càng nhỏ bé đi.

Kết thúc của xã hội cổ truyền

Trong xã hội cổ truyền cả ngàn năm ngày trước, ai hầu như cũng làm những công việc về căn bản gần giống như nhau. Nếu bạn cày ruộng ở làng này, rèn liềm ở thôn này, bạn cũng sẽ cày ruộng ở làng kia, rèn liềm ở thôn kia được ngay. Các cô gái làng này về nhà chồng ở làng kia rành rẽ chuyện này hơn ai hết.

Trong cái nền tảng xưa đó, món « chiêu hiền đãi sĩ » cốt là để triều đình tìm cho được những người có « tim máu », tim là « tin cẩn được », máu  là « thật hăng mê », cùng chút tài cán gì đó « hơn dân thường », để yên dân được mọi miền, nghĩa là để cày rèn trôi chảy, thuế má bội thu, an ninh ổn thỏa. Chuyện này với thời đó là chuyện dễ hiểu, dễ làm được.

Chuyện ấy hôm nay, cũ mất rồi. Bởi vì công việc hôm nay không chỉ còn là cày ruộng với rèn liềm nữa, và đời sống thì không chỉ còn là chuyện tắm ao ta nữa.

Ngày hôm nay nếu bắc loa đi gọi những người Việt giỏi đá bóng và giỏi chỉ đạo đá bóng ở khắp hành tinh về giúp đội ao nhà, phức tạp và tốn kém quá. Và kết quả thì có khi thua xa so với đi mời thuê được đúng ông thày cầm quân giỏi từ « ao ngoài » nào đó về (đừng có đắt quá), cộng với việc trả lương tốt và tặng quốc tịch cho dăm ông sút bóng khá của mấy « ao ngoài » khác vào « ao ta », để rồi cùng nâng cấp đội tuyển. Điều đáng nhắc nhau, về lâu dài thì phải mời cả các ông giỏi về « bóng đá học » người ao ngoài vào tham gia giảng dạy đào tạo tại các trường đào tạo huấn luyện viên bóng đá ao ta. Bằng không thì khi ông cầm quân người ao ngoài nọ vừa ra đi, là đã lại thấy đội bóng ao ta rơi trở về lối chơi bi bét với các thày ta. Học và tập là quá trình vô cùng công phu, để từ cái bóng đến được cái thần của nghề. Đừng tưởng cứ quay cóp ào ào, nom có vẻ đã giống hệt, là đã nên và xong chuyện.

Công cuộc mời người gốc Việt về dạy người Việt, mời người gốc Việt về quản trị người Việt, vẫn có thể, vẫn có nên, nhưng không còn là bảo bối duy nhất, hoặc luôn luôn là giải pháp hay nhất nữa. Một anh bạn của tôi mở tiệm « Ăn Âu » ở ao ta, anh chàng cố thuê bằng được một ông mặt mũi thật lạ từ ao ngoài về, cốt để khi chiểu hành các qui tắc công việc cho nhân viên thì « bớt nhờn nhau đi», còn khách ăn thì cứ nom mặt ông ấy mà vị giác của mình bỗng tăng được hẳn một nấc về « khẩu vị chính Âu ».

Ao ta vào dần cuộc toàn cầu hóa. Say mãi bài vở cũ kĩ ngàn năm, chẳng khéo tốn thời gian, tốn đồng tiền, tốn cơ hội.

Tầm nhìn, tầm nghĩ về « ao ta trong toàn cầu hóa » phải vượt ra khỏi thói « toàn cầu hóa địa phương ». Lối nghĩ lối làm loay hoay nửa vời bịn rịn trong « máu đỏ da vàng », « đồng văn đồng chủng », « minh triết phương đông », « tư tưởng tác phong »…là những nước cờ loay hoay xuất quân bằng những vểnh sĩ với thụt sĩ, loay hoay với mấy bước tiến bước lùi trước cửa thềm nhà. Còn áy e, cứ tạm đóng chặt cửa, cài thật chắc then, tụng niệm thật kĩ ở trong nhà. Đủ nghị lực, bước ra, kiên định, đi xa.

Ao ta hôm nay

Mấy hiền sĩ Việt đang gác chân ở chân trời xa xăm nào, họ quả là vốn quí. Nhưng họ không phải là điều quan trọng nhất.

Điều quan trọng nhất là chính bản thân cái « ao ta » chúng ta. « Ao ta » nghĩ gì ? « Ao ta » muốn gì ? « Ao ta » quyết gì ?

Các nguồn lực của « ao ta » hôm nay, đấy chính đã là các nguồn lực của toàn thế giới. Nếu « ao ta » trở thành một sân chơi hấp dẫn, thú vị, nó sẽ hút bằng thích các nguồn lực của các « ao ngoài », nó sẽ kích hoạt được đủ các nguồn lực ở ngay trong chính « ao ta ». Luôn luôn sẽ có đủ các loại hiền sĩ ao ngoài cho ao ta dùng. Mấy xứ sở tí hon như Hongkong, Singapore, Luxembourg, Thụy Sĩ… nguồn lực từ ao đâu mà đến vậy?

Thế giới toàn cầu hóa, sự luân chuyển là thường xuyên, là mọi chiều. Người Việt mò ra ao ngoài kiếm sống, người ngoài nhảy vào ao ta dựng đời. Tất cả sẽ diễn ra thật sự, tự nhiên, không tuồng chẳng chèo. Tất cả thành một cõi đi về vĩ đại. Ông Obama rồi có thể sẽ làm chuyên gia cải cách hành chính ở ao ta. Bà Nguyễn Vị Ngon rồi có thể sẽ ra mở được dãy hàng ăn của mình trên hàng loạt các ao ngoài. Sao lại không ? Ai nói không ?

Thế còn văn hóa, toàn cầu hóa thì « mất hết » à ?

Quay lại mấy câu chuyện ở nước Pháp vừa kể ở trên kia… tình hình có vẻ lôm côm đến như thế sao?

Không phải thế. Những điểm chốt là trọng yếu.

Với trẻ em ở Pháp, môn tiếng Pháp là một trong những môn học ngặt nghèo nhất. Vở sạch chữ đẹp, quí hóa, nhưng không hẳn là quá quan trọng. Quan trọng là khả năng sử dụng tiếng Pháp điêu luyện, suy nghĩ mạch lạc, giao tiếp ngôn ngữ trôi chảy, phán xét duy lý, tinh thần tự do, tính cách trách nhiệm. Ở tầm rộng lớn hơn, các di sản vật thể của xã hội như các kiến trúc thành phố, làng mạc, các lâu đài, các tác phẩm nghệ thuật, các khu bảo tồn thiên nhiên … được gìn giữ trau chuốt. Hơn thế nữa, những nền tảng tinh thần vô cùng vĩ đại về tự do, nhân hậu, bình quyền được bảo dưỡng không thỏa hiệp, không mệt mỏi. Những lựa chọn tự do trong lối sống, cách sống cũng tự nó làm nên bản sắc : gần 3500 loại rượu vin, hơn 350 loại fromage, từ 5 đến 10 tuần nghỉ tùy theo các thể hợp đồng lao động, ngày chủ nhật cấm hoạt động kinh doanh trừ những ngoại lệ hãn hữu được duyệt phép nhưng doanh nghiệp phải giả lương cao cùng nộp thuế cao… là những lựa chọn lối sống tuy « không say sưa lao động », « không nhăm nhe hiệu suất » nhưng đã được người dân coi đó là bản sắc của lối sống của mình và họ cố giữ lấy chúng – tất nhiên việc này sẽ ngày càng khó khăn hơn trong một thế giới đang toàn cầu hóa đầy cạnh tranh. Văn hóa cuối cùng là lưu thông và tinh chắt.

Trở về ao ta.

Những câu chuyện đã bàn trên kia, kể cả chuyện « ao ngoài », thì cũng là những chuyện cho « ao ta » mà thôi. Chả có gì « lạ lẫm » và « không thể » cả về nguyên tắc. Các ao hồ toàn cầu hóa đã khả thông.

« Ao ta » là tất thảy mọi người, cùng tất thảy các phương thức tổ chức của đời sống xã hội trong toàn bộ. « Ao ta » hôm nay trước hết không chỉ là nền hành chính.

Nền hành chính của xã hội cổ truyền xưa kia được mê hoặc thần thánh, như một thực thể thay trời hành đạo, muốn làm gì cũng được, vô giới hạn, nói chữ là nền lộng hành. Ông vua ở ao to, ông quan ở ao nhỏ xưa kia là Con Trời to, Con Trời nhỏ, nắm lấy mọi việc, cúng tế thần, cầm binh đao, quan tòa xử án, thu giữ kho tàng, phát chẩn bổng lộc… tóm lại bằng ba chữ thì là tất-tần-tật.

Nền hành chính của xã hội hôm nay đã khác, đã được xã hội hiểu rõ rằng nó chỉ là một trong những cấu trúc được chính xã hội thế tục tạo ra, để thực hiện một dịch vụ xã hội đặc thù. Xã hội thế tục trao cho nó những quyền hạn chuyên môn có giới hạn, trong luật định, bị kiểm soát kiểm chế, và tồn tại theo nhiệm kì. Tất cả những công việc còn lại khác để tổ chức và vận hành đời sống, « ao ta » phải vào việc, không thể chỉ lười nhác thoái thác, thụ động chờ đợi nền hành chính. Nói đơn giản nữa đi, mỗi con người của « ao ta » hôm nay không chỉ là những thần dân lo làm-ăn-sinh-sống-sưu-thuế cho riêng mình, mà mỗi người phải tham gia vào việc làm sao vận hành được « ao ta » tiến hóa hơn lên.

Tết đến rồi, đây lúc rảnh rang no đủ hiếm hoi sau cả một năm trời bận rộn vất vả. Mỗi người chúng ta dành ít phút thiêng liêng, để cùng nhau thiền định « ao ta ».

« Ao ta » nghĩ gì ? « Ao ta » muốn gì ? « Ao ta » quyết gì ?./.

Bản trên Tuổi Trẻ