HOÀNG Hồng-Minh - Bản nguyên
Từ cả tháng nay trời đã trở lạnh. Đêm đến cả nhà có cái thú do mẹ bày ra, đun siêu nước nóng, rồi pha thành nước ấm trong cái chậu đồng cũ kĩ, mấy anh chị em ngồi ngâm chân chuyện trò. Rồi thì lên giường đọc sách ôn bài đi ngủ. Mấy trang sách dạo này toàn những bài quay quanh cái chủ đề mùa đông, đọc được một tí thì quyển sách rơi bộp xuống giường, chỉ kịp với tay xếp lại nó lên cái bàn đầu giường rồi ngủ thiếp đi. Sáng ngày ra bị bố mẹ đánh thức dậy thật sớm để đi học, ôi khổ sở gì bằng thế cái việc phải chui ra khỏi chăn ấm để giáp mặt với cái ánh đèn điện vàng chói chang, cùng cái lạnh sởn da gà. Hôm nay còn là phiên trực nhật, phải đi sớm hơn nửa tiếng, cầm theo cả chổi đi cùng để quét lớp… Phố phường còn tịnh không một bóng người, đèn vàng leo lét. Có tiếng gà gáy xa xa mạn bờ đê…
—-
Nhưng những ngày khổ sở dậy sớm như thế đã qua rồi! Kì nghỉ Tết đã tới. Một đời sống tuyệt vời khác đã thức dậy.
Cái xã hội đơn giản thời ấy cũng lắm cái thật là vui vào lúc này.
Cả năm làm lụng sinh sống chật vật, nhưng nhà nào rồi cũng loay hoay có được một khoản để dành đó để đón Tết. No ba ngày Tết là lý tưởng đã chưng kết hóa của cả hàng ngàn năm của cả xã hội, chỉ còn phải làm bằng được nó mà thôi.
Và nền kinh tế chỉ huy thời đó cũng có cái thế để tạo ra cái lực đó : mấy tháng trước Tết là mấy tháng đại giáp hạt, nền kinh tế chỉ huy này chủ động găm hàng lại cho tiền và tem phiếu chạy rông. Và mãi đến lúc này thì hàng mới được xuất kho để săn lại tem phiếu và tiền, trả lại chút niềm vui Tết cho những con người thời khốn khó.
Mỗi ai mặt mũi sao tươi sáng lạ thường với túi hàng Tết! Cả năm trời họ mới được gặp lại những hộp “bánh mứt kẹo” sắc màu xanh đỏ, những miếng bóng vàng óng sấy khô… Và trên hết, những bánh pháo đỏ rực làm rộn lòng người…
Sức mạnh ấy… vẫn chưa đủ.
Tất cả các công sở đâu còn làm việc gì nữa! Mười lăm ngày trước Tết chỉ là « tất cả vì cái Tết thiêng liêng ». Mỗi nhà máy, mỗi công sở tự trở thành một cái binh đoàn hậu cần nhỏ chia nhau đi về các vùng quê để săn hàng ăn Tết : gạo nếp, đỗ xanh, lá dong, dây lạt, măng miến, nấm nhĩ… không quên củi than, và của hiếm ngày thường : thịt cá.
Trời ẩm dần, thỉnh thoảng mưa phùn.
Đào, thược dược, lay-ơn, quất cây… bắt đầu được dạt dần từ các làng hoa ngoại thành về mạn Hàng Lược, Đồng Xuân trên các xe thồ hay xích lô, làm tắc nghẽn cả những đoàn tàu điện quạch đỏ sốt ruột giật chuông leng keng hoài… Đất nhà quê tan chảy dưới mưa phùn ánh chút nắng mơ hồ, nhão nhoét khắp mặt đường…
—-
Cứ vào mấy ngày này, người bận nhất nhà tôi là bà ngoại.
Cả phố này chỉ có bà tôi gói bánh chưng giỏi, không phải dùng khuôn mà bánh vuông thành chắc cạnh. Vì không dùng khuôn nên trẻ con các nhà rất mê với những chiếc bánh cuối cùng bao giờ cũng được riêng tư hóa, cứ to nhỏ xinh xinh dần theo mấy anh chị em trong nhà họ.
Bà tôi khỏe và vui thế. Hết ngày này sang ngày khác bà đi gói bánh chưng cho mọi nhà. Đây là lúc bà lên đỉnh vinh quang của cái công việc thiêng liêng.
Mỗi gia đình mời đón bà tôi trịnh trọng. Giữa nhà trải chiếu hoa, có cái gối nhỏ cho bà ngồi. Xung quanh thì mọi thứ đã sẵn sàng : gạo nếp cái đã vo ráo trắng bong, đỗ đã xay và đồ chín, lá dong đã rửa sạch và lau khô, lạt chẻ chờ sẵn, thịt lợn cắt miếng lớn… Bà diện áo gấm, quần lụa, tóc vấn, hàm răng đen của bà đều tắp và chắc khỏe. Bà từ tốn lấy lá trầu, têm vôi vào cau, gọt miếng vỏ chèm vào, rồi gói ghém lại, nhai bỏm bẻm… Khai cuộc.
Mọi người nín thở nghe rõ từng âm sắc thiêng liêng của khởi sự : bà cắn nhẹ gân lá dong phía nửa trên, bẻ tước gân lá nghe « soạt »… Hai tàu lá trải chồng vuông góc nhau nằm bên trên mấy dây lạt. Tay bà đong gạo, be bờ… Một lượt đỗ vàng… Mấy miếng thịt lớn được sắp xếp ngay ngắn ở chính giữa. Lại lượt đỗ, rồi lượt gạo. Cái lúc khó nhất là đây… có tiếng « suỵt » của người lớn với bọn trẻ con : bà gấp lá, dựng bánh gọn gàng, thít bánh, néo buộc lạt chắc đanh. Bọn trẻ reo ầm lên ! Một chiếc bánh chưng đã được sinh ra, đẹp óng nõn nà!
Từng đấy bao nhiêu năm trời, mà không ai trong phố có ý định học theo bà tôi gói bánh cả! Trong lòng người của cái phố đó của thời ngày đó, bà tôi là một nhân vật thiêng liêng cho cái công việc thiêng liêng này, và không ai có thể bắt chước mà được. Người ta còn hồn nhiên và ngây thơ đến như vậy mà. Tóc bà cứ đen nhánh mãi, dáng bà thanh, khuôn mặt sáng, mũi cao, mắt rộng và sâu, nói năng sắc sảo. Đám thanh niên trai gái thì chỉ mê được bà xem tướng và giải hạn cho các mối tình… tương lai đang rập rình ở đâu đó. Những câu chuyện này tôi vẫn còn ôn lại với bà mãi… Cho đến khi cái tuổi vượt qua phía bên kia của một trăm đã đòi lại mất sự sáng suốt của bà…
—-
Mẹ tôi thì có cái thú khác, thú nấu bánh chưng. Thường khai bếp vào sáng 30 Tết.
Ở góc bếp, mẹ tôi đã để dành mấy thanh củi rất lớn từ cả năm. Trẻ con nhìn những thanh củi này trong năm là đã nghĩ đến Tết rồi. Củi thời đó hiếm hoi.
Sáng sớm ngày ra mấy anh lớn được sai vần mấy hòn đá tảng trong góc bếp ra, đem kê chúng thành thế chân vạc, để rồi bắc lên đó cái thùng phi con. Thùng phi con để nấu bánh giờ đã lên ngôi thắng thế cái nồi ba mươi, vì hàng xóm còn gửi bánh để luộc cùng, và ở phía trên thùng phi thì có cái chậu nhôm để lấy nước nóng, vừa để thỉnh thoảng chế thêm nước nóng vào nồi bánh, vừa để cả nhà thay nhau mang đi tắm đón Tết.
Trẻ con thấy cái bếp khổng lồ mà lòng xôn xao.
Chiếu được rải ra trong bếp, để canh bếp, để sưởi ấm, để tán chuyện, để mấy anh chị em cùng bạn bè xóm giềng đánh bài. Coi bếp ngoài đẩy củi thì thỉnh thoảng phải chế thêm nước, rồi đảo bánh…
Ngồi lâu chơi chán nhà mình, mắt cay xè, thì lại chạy sang chơi nhà hàng xóm, xem bếp bên ấy có trò gì khác. Phố phường hôm nay chợt vừa lặng lẽ, vừa gần gũi thân thương, như dòng sông mùa Tết chợt cạn khô, tha hồ mà tung tẩy chạy qua chạy lại đó như trong sân nhà mình.
Bố mẹ dọn quần áo « mới » ra, lũ trẻ con lần lượt đi tắm rửa hết cả, để còn kịp ăn bữa cơm hết năm. Bộ đồ Tết năm ngoái, Tết này mặc vào có vẻ đã hơi ngắn rồi, từ nay sẽ được diện nó thường xuyên thôi.
Nhà cửa như có phép thần, gọn gàng xinh xắn đến thế. Đấy là tài đem giấu đồ đi đâu của bố tôi. Sau Tết, chúng sẽ lại bừa ra ngay cho mà xem.
Khoảnh khắc trọng điểm đã đến : vớt bánh. « Nào, tránh hết ra, không thì chết bỏng cả lũ bây giờ »… Mùi thơm bánh chưng ngào ngạt. Những chiếc bánh bé được chui ra đầu tiên giữa đám mây hơi nước! Nhưng mà những chiếc bánh trông xỉn màu hẳn đi, không được đẹp đẽ bằng lúc mới được gói xong nhỉ. Bọn bánh này bị ép ngay dưới tấm gỗ để cho ráo nước. Một chiếc lớn được đưa lên bóc ngay cho bữa cơm cuối năm. Trên nhà tràng pháo đã được đính lên đầu cái sào dài, treo chìa ra phía ngoài cửa sổ lớn dưới ban công.
Thế là cũng đủ hết sự bộ rồi còn gì, người lớn bảo cái sào treo bánh pháo coi như thay cho cây nêu.
—-
Loay hoay thế nào mà tôi ngủ thiếp đi trong bữa ăn.
Đang ngủ say như thế thì bị mấy anh chị lay người, giật chân, giục dậy bằng được, “giao thừa, giao thừa, nhanh, nhanh…”.
Dụi mắt, hoàn hồn được một tí thì pháo nhà ai đã nổ! Đây là giao thừa thứ mấy mà tôi đã biết thức đón nó nhỉ? Hơi lạnh từ cửa sổ làm tôi tỉnh ra, phấn chấn trở lại. Tôi đòi giục đốt pháo.
“Chưa được, còn kém 5 phút!”.
Tôi phấn chấn được cầm cùng các anh chị cái gậy tre nhỏ dài, đầu kia cuộn mẩu giấy.
“Kém một phút rồi, châm lửa đi!”
Cùng các anh chị, tôi đưa ngọn lửa đúng vào dưới tràng pháo.
“Đùng, đùng, đùng… Tết, Tết, Tết…”, cả thành phố rộn vang trong cái khói thơm nao nao thật Tết !
Cả nhà rục rịch uờ ra phố. Mẹ diện áo dài lụa đỏ sậm, choàng áo len đen, nom nổi bật hơn hẳn mấy bố con. Bà thì nhất định chỉ ở nhà khấn Phật. Đường phố vui sao ! Đây rồi vườn hoa Con Cóc, vườn hoa Chí Linh, Bờ Hồ lung linh…
./.
P.S. Bản nguyên, có chỉnh lại vài chữ.
